Λαογραφία

     Καθώς η ιστοσελίδα μας αναφέρεται εκούσια στην ''ζωή'' των χωριών του Δήμου Φαλάνθου Αρκαδίας, συνεπώς παραπέμπει και σε λαογραφικού τύπου χαρακτηριστικά. Γι'αυτο τον λόγο θεώρησα σωστό να γράψω ένα άρθρο αποκλειστικά καί μόνο για τον όρο ''λαογραφία'' θέλοντας να δώσω έμφαση στις ρίζες της και την σημασία της.
Άραγε, τί είναι λαογραφία; Το γράψιμο της ιστορίας ενός λαού μόνο ; Καί ποιοί είναι οι παράγοντες αυτοί που μας οδηγούν να μιλήσουμε για ένα λαό; Ο όρος ''λαογραφία'' πού εμφανίστηκε αρχικά καί πως χρησίμευσε στην ιστορία ενός τόπου; Ερωτήματα που θα απαντηθούν στις επόμενες παραγράφους.

        Ο όρος Λαογραφία λοιπόν, αρχικά εμφανίζεται στην Αίγυπτο με εντελώς διαφορετική σημασία όπου ήταν ο φόρος που πλήρωναν οι πολίτες. Κατά την Αλεξανδρινή περίοδο σήμαινε το κεφαλικό φόρο καί όσοι το πλήρωναν ονομάζονταν λαογραφούμενοι. Ως Λαογραφία έχει αποδοθεί στα ελληνικά ο διεθνώς καθιερωμένος αγγλοσαξονικός όρος ''folklore'' που σημαίνει η γνώση που έχει ο λαός. Στην Γερμανία επικράτησε ο όρος '' volkskunde'' που σημαίνει την γνώση για τον λαό. Η αγγλοσαξονική θεώρηση θέτει ως αντικείμενο της λαογραφικής σπουδής τις παραδοσιακές εκδηλώσεις του λαϊκού βίου καί συγκεκριμένα, την προφορική λογοτεχνία. Αντίθετα, η Γερμανική Λαογραφική Σχολή θέτει στο κέντρο του επιστημονικού ενδιαφέροντός της όχι τις εκδηλώσεις αλλά το ίδιο το λαϊκό βίο συνολικά καί συνακόλουθα το φορέα του, τον λαό, αναζητώντας μέσα απο τις εκδηλώσεις του πολιτισμικού του βίου τον εντοπισμό των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του. Αρκετά σημαντικά πρόσωπα προσπάθησαν να εξηγήσουν καί να ερμηνεύσουν την λαογραφία δίνοντάς της έναν ορισμό όπως ο Νικόλαος Πολίτης, ο Στίλπωνας Κυριακίδης, ο Δ.Σ Λουκάτος, ο Μ.Μερακλής κ.α.

      Σ'αυτό το σημείο θα μου επιτρέψετε να ασχοληθώ με τον ορισμό που έδωσε ''ο πατέρας'' όπως θεωρήθηκε απο πολλούς μελετητές καί ιστοριογράφους ο Ν.Πολίτης . Παρ'όλο που η Λαογραφία καθιερώθηκε ως επιστήμη εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλη σύγχυση σχετικά με το τί είναι η Λαογραφία. Σύμφωνα με τον ιδρυτή της επίσημης ελληνικής Λαογραφίας, αντικείμενο μελέτης της Λαογραφίας είναι οι πράξεις του δημοσίου καί ιδιωτικού βίου καί μάλιστα 'οι κατά παράδοσιν' καί όχι αυτές που οφείλονται στην ανατροφή καί μόρφωση. Ο ορισμός αυτος ταιριάζει με τον όρο folklore, όπως ανέφερα καί πιο πάνω, που εισήγαγε η αγγλική Λαογραφία καί καθιερώθηκε διεθνώς. Ο όρος αυτός σημαίνει <αυτό που γνωρίζει ο λαός> δηλαδή το τί πιστεύει, λέει καί πράττει κατά την παράδοση. Από την γερμανική λαογραφία έχει αποδοθεί ο όρος volkskunde (λαογνωσία), καί σημαίνει τί γνωρίζουμε εμείς για τον λαό καί όχι αυτό που γνωρίζει ο λαός. Ο ορισμός αυτός διευρύνει το αντικείμενο της λαογραφίας περιλαμβάνοντας γι'αυτό καί στοιχεία όπως η τροφή του λαού, η διάπλαση του, ο οπλισμός καί άλλα θέματα τα οποία θεωρούνται <αλλότρια> από τον Ν.Πολίτη.

     Για να ενισχύσει τα λαογραφικά ενδιαφέροντα στην Ελλάδα ο Πολίτης ίδρυσε το 1908 την ''Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία'' καί το 1909 άρχισε να εκδίδει το περιοδικό ''Λαογραφία'' όπου διατύπωσε επίσημα τον ορισμό της ελληνικής λαογραφίας:<Η λαογραφία εξετάζει τας κατά παράδοσιν διά λόγων, πράξεων ή ενεργειών εκδηλώσεις του ψυχικού βίου του λαού, τας εκδηλώσεις δηλαδή εκείνας, ων η πρώτη αρχή είναι άγνωστος, μη προελθούσα εκ της επιδράσεως υπερόχου τινός ανδρός, αίτινες κατ'ακολουθίαν δεν οφείλονται εις την ανατροφήν καί την μόρφωσιν, καί εκείνας αίτινες είναι συνέχεια ή διαδοχή προηγηθείσης κοινωνικής καταστάσεως ή είναι μεταβολή ή παραφθορά άλλογος ελλόγων εκδηλώσεων του βίου εν τω παρελθόντι. Συνεξετάζει δ'αναγκαίως καί τας μη εκπορευομένας μεν αμέσως εκ της παραδόσεως εκδηλώσεις του βίου, αλλ'αφομοιουμένας ή συναπτομένας στενώς προς τα κατά παράδοσιν>. Σύμφωνα με τον ορισμό αυτό η λαογραφία εξετάζει τους διαλόγους, πράξεις ή ενεργειες εκδηλώσεις του όχλου (vulgus in populos), μελετόντας ιδίως τις ανάγκες όχι του λαού αλλά του όχλου (vulgo) πρωτογενείς παραστάσεις. Ο όχλος κατά τον Λασκαράτο δεν είναι όσοι φορούν σκουφιά ή ψηλό καπέλο αλλά όσοι από κάτω απ'αυτά διαθέτουν μυαλό καί έχουν πολλές προλήψεις. Η Λαογραφία λοιπόν εξετάζει αυτά τα οποία λέγονται καί γίνονται σύμφωνα με την παράδοση. Με άλλα λόγια εξετάζει τις εκδηλώσεις που αφομοιώνονται καί μεταφέρονται στην παράδοση. Είναι αναγκαίο να διευκρινιστεί ότι ο Νικόλαος Πολίτης διαχωρίζει τον λαό από τον όχλο. Αυτό που τα διαχωρίζει δεν είναι τόσο μία εθνική διαφοροποίηση αλλά μία ταξική διαφοροποίηση.

      Ο παραπάνω ορισμός περιλαμβάνει τόσο την λαϊκη λογοτεχνία, δηλαδη τα ''μνημεία του λόγου'' όπως τα επεκάλεσε ο Νικόλαος Πολίτης, όσο καί τον υλικό, πνευματικό καί κοινωνικό βίο του λαού, δηλαδή τις ''κατα παράδοσιν πράξεις καί ενέργειαι''. Έτσι λοιπόν επικρατεί η άποψη ότι επειδή οι εκδηλώσεις του ψυχικού καί κοινωνικού βίου γίνονται κατά δύο τρόπους, διά λόγου καί διά πράξεων ή ενεργειών, είναι διττή καί η εργασία του λαογράφου, συνισταμένη είς καταγραφήν καί περιγραφήν. Με ''τα μνημεία του λόγου'' καταγράφει την προφορική παράδοση, καί περιγράφει ''τις πράξεις καί τις ενέργειες'' σύμφωνα με την παράδοση. Το διάγραμμα των λαογραφικών θεμάτων διαφέρουν από εποχή σε εποχή, καί από χώρα σε χώρα. Επιπλέον οι λαογράφοι επιστήμονες καί τα Ινστιτούτα ακολουθούν ξεχωριστά συστήματα, ανάλογα πρός τις απόψεις καί τα θέματα.

     Κάπου εδώ θέλω να διευκρινίσω τί εννοείται όταν ομιλούμε για ''μνημεία λόγου'' καί για ''κατα παράδοσιν πράξεις καί ενέργειες''. Στα μνημεία του λόγου περιλαμβάνονται: 1) τα άσματα, 2) οι επωδές καί τα ξόρκια, 3) τα αινίγματα καί λογοπαίγνια, 4) οι ευχές, οι χαιρετισμοί, οι προπόσεις, οι κατάρες καί οι βλασφημίες 5) οι παροιμίες 6) οι μύθοι 7) οι ευτράπελες διηγήσεις 8) τα παραμύθεια 9) οι παραδόσεις 10) εκ του γλωσσικού θησαυρού αι λέξεις καί αι φράσεις δι ων δηλούνται συνήθειαι, δοξασίαι, προλήψεις του λαού, τα έργα καί επιτηδεύματα αυτού, ή αίτινες απομνημονεύουσιν ιστορικά συμβάντα ή ωρισμένας τινάς περιστάσεις, εκ τούτων προελθούσαι. Παραδείγματα: ονόματα, παρωνυμία, τοπωνύμια. Στις ''κατα παράδοσιν πράξεις καί ενέργειες'' περιλαμβάνονται: 1) ο οίκος 2) η τροφή 3) τα ενδύματα 4) η κοινωνική οργάνωση 5) το παιδίον 6) τα γαμήλια έθιμα 7) τα έθιμα κατά την τελευτήν 8) οι βίοι 9) το δίκαιον 10) η λατρεία 11) η δημώδης φιλοσοφία 12) η δημώδης ιατρική 13) η μαντική 14) η αστρολογία 15) η μαγεία 16) οι μαγικές καί δεισιδαίμονες συνήθειες 17) τα παιδικά καί αθλητικά αγωνίσματα 18) οι χοροί καί μουσική αυτών 19) τα μουσικά όργανα 20) η καλλιτεχνία.

     Χρειάζεται ωστόσο να αποσαφηνιστούν και τα κριτήρια με τα οποία οι εκδηλώσεις του λαϊκού πολιτισμού διακρίνονται από τις αντίστοιχες εκδηλώσεις του λεγόμενου σύγχρονου πολιτισμού. Ως τέτοιο κριτήριο ο Πολίτης χρησιμοποίησε την καταγωγή τους, διακρίνοντας έτσι τρεις κατηγορίες εκδηλώσεων:
1) εκδηλώσεις των οποίων δε γνωρίζουμε την αρχή, δεν προέρχονται από την επίδραση κάποιου σπουδαίου ανθρώπου, ούτε οφείλονται στην ανατροφή και τη μόρφωση
2) εκδηλώσεις οι οποίες αποτελούν μεταβολή ή παραφθορά παλαιότερων εκδηλώσεων του βίου ή συνέχεια προηγηθείσας κοινωνικής κατάστασης
3)εκδηλώσεις οι οποίες δεν προέρχονται άμεσα από την παράδοση, αλλά αφομοιώθηκαν από αυτήν.

     Το κριτήριο της καταγωγής, με το οποίο ο Πολίτης διατυπώνει τον ορισμό της Λαογραφίας ξεκαθαρίζει το ποια πρέπει να θεωρούνται γνήσια λαογραφικά φαινόμενα, δεν διαφωτίζει όμως σχετικά με το χαρακτήρα τους. Γι'αυτό τον λόγο ο μαθητής του ο Κυριακίδης θέλησε να συμπληρώσει τον ορισμό λέγοντας πως <Λαογραφία είναι η επιστήμη του λαϊκού πολιτισμού > εξηγόντας τί σημαίνει ''λαός''. Με λίγα λόγια, ο Κυριακίδης προσπάθησε να καθορίσει τον ορισμό της λαογραφίας με βάση τον χαρακτήρα των φαινομένων καί όχι την καταγωγή τους.

      Εν κατακλέιδι, η Λαογραφία στοχεύει στην μελέτη καί στην γνώση της ζωής μέσα από το συνολό της, δηλαδή μέσα από τις πνευματικες, κοινωνικές καί υλικές εκδηλώσεις του ανθρώπου. Διατηρεί έτσι ζωντανά στην μνήμη μας όλα τα στοιχεία κάθε τόπου καί λαού..

Βιβλιογραφία

Ν.Γ Πολίτου, ''Λαογραφία'', Λαογραφία, 1 (1909), σελ.3-18
Σ.Π Κυριακίδου, ''Τρείς Διαλέξεις'', (Θεσσαλονίκη 1953), σελ.18-45
Β.Νιτσιάκος ''ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ (Μια κριτική εισαγωγή στη Λαογραφία) ''